Hakkâri kadim kültüründe iyilik meslekti, iyilik inançtı; dayanışma ve paylaşım ise komünal yaşam biçimiydi.

Hakkâri kentinin toplumsal hafızası, insanların birbirine karşı taşıdığı sorumlulukta saklıydı.

Bir zamanlar Hakkâri’de insanın itibarı yalnızca sahip olduklarıyla ölçülmezdi. Nasıl yaşadığı, zor durumda olan birine nasıl davrandığı, komşusunun derdine ne kadar ortak olduğu da önemliydi. İnsanlar birbirlerini yalnızca akrabalık bağlarıyla değil, ortak yaşamın getirdiği sorumluluklarla da tanırlardı.

Ben buna iyilik mesleği diyorum.

Birinin hastası varsa ziyaret edilirdi. Bir aile yoksulluğa düşmüşse yalnız bırakılmazdı. Hasadı heba olanın zararı paylaşılır, oğlu evlenecek olanın düğün yüküne imkânlar ölçüsünde ortak olunurdu. Bir ev yapılacaksa, bir cenaze kaldırılacaksa, bir sofra kurulacaksa insanlar birbirinin yanında dururdu.

Bunlar bir yardım kampanyasının veya geçici bir dayanışmanın konusu değildi. Toplumsal hayatın doğal davranışlarıydı. İyilik yapmak için özel bir sebep aranmaz, çoğu zaman karşılığında teşekkür bile beklenmezdi.

Mahallenin görünmeyen sorumluları

Eski Hakkâri’de mahallenin kendine özgü bir düzeni ve toplumsal hafızası vardı. İnsanların sevinci de sıkıntısı da çevresindekilerin bilgisi dâhilindeydi.

Bu kültürü anlatırken Bajeri ailemin büyüklerini hatırlıyorum. Onların şahsında, Bajêr'in ve eski Hakkâri mahalle hayatının insan ilişkilerini de aktarmam gerekiyor.

Mahallede itibar, yalnızca aileden veya ekonomik güçten gelmezdi. İnsanların sana güvenmesi, kapını çalabilmesi, derdini anlatabilmesi de önemliydi.

Bajer büyükleri, bu toplumsal ilişkilerin ve mahalle kültürünün hafızamızda yer etmiş olmasını sağladılar.

Bizim çocukluk ve gençlik yıllarımızda tabancayla dolaşmak ayıp sayılırdı. Silah taşımak bir üstünlük veya itibar göstergesi olarak görülmezdi. Aileler mahallelerde hukuk, kural ve kaideydi. Aile ve mahalle arasında güçlü bir iş birliği vardı.

Gençlerin sigara içmesi bile yadırganır, on sekiz yaşından küçüklere sigara satılması kabul edilemezdi.

Bugün ise uyuşturucu ticaretinin gençlerin hayatına kadar girebilmesi, bağımlılık nedeniyle yaşanan ölümler ve intiharlar hepimizi düşündürmeli.

Elbette geçmişte de sorunlar vardı. Ancak gençlerin korunması yalnızca ailelerin değil, mahallenin ve toplumun da sorumluluğu olarak görülürdü.

Bugün kendimize şu soruyu sormalıyız: Gençlerimizin hayatını, geleceğini ve umutlarını korumak için toplumsal olarak ne yapıyoruz?

Para, göç ve değişen toplumsal ilişkiler

Hakkâri’deki toplumsal değişimi konuşurken üç kavram üzerinde özellikle duruyorum: Para, göç ve din.

Para, insan ilişkilerinde giderek daha belirleyici hâle geldiğinde karşılıksız iyiliğin alanı daralabiliyor. Göç, yalnızca insanları başka kentlere taşımıyor; ortak hafızayı, mahalle ilişkilerini ve dayanışma ağlarını da parçalıyor.

İnanç ise insanı iyiliğe, adalete ve merhamete çağıran bir değer olmaktan çıkarılıp gösterişin, çıkarın veya siyasal rekabetin aracı hâline getirildiğinde toplumsal ilişkiler zarar görüyor.

Burada eleştirdiğimiz din değil, inanç değerlerinin insan ilişkilerinde araçsallaştırılmasıdır.

Bir zamanlar yoksula yardım etmek, hasadı zarar görenin elinden tutmak, düğün yapacak ailenin yükünü paylaşmak saygınlık vesilesiydi. Bugün bazı insanların çaresizliğinden faiz ve tefecilik yoluyla kazanç elde edilmesi, bu dayanışma anlayışına ters düşüyor.

Bunlar Hakkâri’nin tarihsel dayanışma değerleriyle bağdaşmayan davranışlardır.

Hakkâri’de toplumsal dayanışmanın yalnızca hatıralarda kalmaması için geçmişte sivil toplum alanında da çeşitli çalışmalar yürütüldü.

Ben de Hakkâri Eğitim Gönüllüleri Vakfı temsilciliği yaptım. Yıllarca Tüketici Hakları Derneği başkanlığı görevini üstlendim.

Tüketici hakları çalışmalarımızda insanları yalnızca alışverişte haklarını korumaya çağırmadık. Daha geniş bir toplumsal hedefimiz vardı: Tüketim toplumundan çıkmak, üretimi esas alan bir toplum anlayışını geliştirmek.

İnsanın değerini yalnızca satın alma gücüyle ölçen bir ekonomik anlayış yerine emeği, bilgiyi, üretimi ve ortak faydayı önemseyen bir yaklaşımı savunduk.

Bu çabaların somut örnekleri de ortaya çıktı.

Hakkâri’de sağlık çalışanlarının, Maliye ve Adalet çalışanlarının kendi aralarında oluşturdukları tüketim kooperatifleri önemli faydalar sağladı. Bazı kurum kooperatiflerinin halka açık hâle getirilmesiyle bu imkânlar daha geniş kesimlere ulaştı.

Bu deneyimler, insanların ortak ihtiyaçlarını birlikte karşılayabildiğini, ekonomik dayanışmanın örgütlenebildiğini gösteriyordu.

Tüketim kooperatifleri doğrudan üretici kooperatifleri değildi. Ancak ortaklaşma, ekonomik örgütlenme ve toplumsal fayda açısından önemli bir birikim oluşturdular.

Bizim aradığımız, bu birikimi üretime de taşıyabilmekti. Tarım, hayvancılık, yerel zanaatlar, berivan, tevn, destar, cuhni, teşi, şıvan, berxevan yetiştiriciliği ve otlu peynir çeşitliliği üzerine kooperatifçilik ve ortak emek üzerinden kendi ihtiyaçlarını karşılayabilen, üretenden yana bir toplumsal yapı geliştirmekti.

Bugün Hakkâri’de entegre sebze-meyve depoları, meyveleri marmelata dönüştürme atölyeleri ve turşu üretim üniteleri gibi çalışmalarla Hakkâri üretimini pazara ulaştırmaya ve insanlarımıza destek olmaya çalıştık.

Geçmişi kutsallaştırmadan değerleri yaşatmak

Geçmişi kutsallaştırmadan değerleri yaşatmak gerekir elbette.

Eski Hakkâri’nin her yönüyle kusursuz olduğunu söylemek mümkün değil. Aşiret ilişkileri, toplumsal eşitsizlikler, baskılar ve çözülmesi gereken pek çok sorun vardı.

Ancak geçmişin bütün eksikliklerine rağmen bugüne taşıyabileceğimiz önemli değerler bulunuyor.

Paylaşmak, komşusunu gözetmek, yoksulun yanında durmak, hastayı yalnız bırakmamak, gençleri korumak, ortak ihtiyaçlar için örgütlenmek ve insanın onuruna saygı göstermek…

Bunlar nostaljik hatıralar değil, bugünün toplumunda da ihtiyaç duyduğumuz değerlerdir.

Hakkâri’nin farklı inançlardan ve kültürlerden insanları bir arada yaşatmış tarihsel tecrübesi de bu mirasın bir parçasıdır. Ortak yaşam kültürünü korumak, geçmişteki bütün ilişkileri aynen sürdürmek değil; eşitlik, özgürlük ve karşılıklı saygı temelinde yeniden kurmaktır.

Bir kentin hafızası vicdanıdır

Ben Hakkâri’nin geçmişini araştırırken yalnızca aileleri, eski mahalleleri, taşları, medreseleri ve kayıp uygarlıkları değil, insanların birbirleriyle kurdukları ilişkileri de anlamaya çalışıyorum.

Çünkü tarih yalnızca yapılarda ve belgelerde yaşamaz. Paylaşılan sofralarda, karşılıksız yapılan iyiliklerde, zor günlerde uzatılan ellerde ve birlikte verilen mücadelelerde de yaşar.

Hakkâri’nin ihtiyacı daha fazla zenginlik gösterisi değil, daha fazla vicdandır.

Daha fazla çıkar ilişkisi değil, daha fazla dayanışmadır.

Daha fazla tüketim değil, daha fazla üretimdir.

Bir zamanlar iyilik meslekti. İnsanlar birbirinin yükünü hafifletmeyi, birbirinin sevincine ortak olmayı bilirdi.

Bu mesleği yeniden hatırlamanın, çocuklarımıza ve gençlerimize anlatmanın, günlük hayatımızda yeniden yaşatmanın zamanı geldi.

Hakkâri’nin geçmişinden bugüne taşıyacağımız en değerli miras, insanın insana karşı sorumluluğudur.

Hakkâri’nin vicdanını yaşatmak, geçmişe dönmek değil; daha adil, daha dayanışmacı ve daha insanca bir geleceği birlikte kurmaktır.