Hakkâri Kalesi'nin dibinde bulunan 13 stelden Pagan Mahallesi'ne, Pagan ve Şamanıs köylerinden Göbeklitepe'ye uzanan tarihsel izler
Hakkâri, yalnızca sarp dağları, derin vadileri ve coğrafi zorluklarıyla tanımlanabilecek bir yer değildir. Burası, insanlık tarihinin çok eski dönemlerinden itibaren insanların yaşadığı, avlandığı, hayvanlarını otlattığı, kayalara resimler işlediği ve taşlara kendi dünyalarını kazıdığı bir coğrafyadır.
Cilo, Sat, Sümbül, Reşko ve çevresindeki dağ silsileleri yalnızca doğal güzellikleriyle değil, barındırdıkları tarihsel izlerle de büyük önem taşımaktadır.
Geverok Vadisi'nden Tırşin'e, Pagan'dan Kevri Bihiri'ye, Çapanuk'tan Taşbaşı'na kadar uzanan geniş bir alanda insan ve hayvan figürleri, geometrik işaretler ve çeşitli kaya resimleri bulunmaktadır. Bu resimlerin bazıları binlerce yıl öncesine uzanan insan faaliyetlerinin izlerini taşımaktadır.
Hakkâri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, bölgedeki kaya resimlerinin genel olarak günümüzden 9.000-4.000 yıl öncesine tarihlendirildiğini aktarmaktadır. Bununla birlikte bütün resimlerin aynı döneme ait olduğu söylenemez. Farklı dönemlerde aynı alanların kullanılmış olması mümkündür.
Asıl dikkat çekici olan ise şudur: Bu kadar geniş bir coğrafyada binlerce resim bırakan insanların yerleşim merkezleri, kutsal alanları ve yaşam biçimleri henüz yeterince ortaya çıkarılmış değildir.
Taşlar var, resimler var, mezarlar var. Peki bu insanların kentleri nerede?
Hakkâri'nin 13 steli: Yazısız bir tarih kitabı
1998 yılında Hakkâri Kalesi'nin kuzey eteklerinde, kent merkezinde 13 taş stel ortaya çıkarıldı.
Veli Sevin ve Aynur Özfırat'ın bilimsel çalışmalarında ayrıntılı olarak incelenen bu taşlar, Anadolu ve Yakın Doğu arkeolojisi açısından son derece önemli buluntulardır.
Stellerin 11'inde erkek, ikisinde ise kadın figürleri olduğu düşünülmektedir.
Taşların üzerindeki figürlerde balta, mızrak, topuz ve hançer gibi silahlar; kemerler ve çeşitli giysi ayrıntıları; deriden yapılmış kaplar; çadır tasvirleri; dağ keçileri ve leoparlar ile insan ve hayvan mücadelelerini çağrıştıran sahneler bulunmaktadır.
Orta Asya'da benzerlerine rastlanan stellerden farklı olarak bu taşlarda günlük yaşamı yansıtan çeşitli unsurlar da görülmektedir. Göbeklitepe'de de benzer biçimde insan ve hayvan dünyasına ilişkin tasvirler bulunmaktadır.
Yaklaşık 70 santimetreden 3,10 metreye kadar değişen bu taşlar, yalnızca insan figürlerini değil, bir yaşam biçiminin çeşitli unsurlarını da anlatmaktadır.
Araştırmacılar stelleri silah tipleri ve ikonografik özelliklerinden hareketle MÖ II. binyılın ortaları ile sonlarına tarihlendirmiştir.
Burada önemli bir ayrıntı bulunmaktadır: Stellerin üzerinde bilinen bir yazı sistemi veya tarih kaydı bulunmamaktadır. Dolayısıyla onları diken topluluğun adı, dili ve siyasi kimliği kesin olarak bilinmemektedir.
Sevin ve Özfırat, bu taşları Avrasya bozkır kültürünün etkileriyle ilişkilendirmiştir. Bu değerlendirme, stellerin belirli bir modern millete ait olduğunu kanıtlamaz.
1999 yılında stellerin yakınlarında bir oda mezar da ortaya çıkarılmıştır. Ancak mezarla steller arasında doğrudan bir ilişkinin bulunup bulunmadığı bilimsel olarak kesinleştirilmiş değildir.
Burada karşımıza büyük bir tarihsel soru çıkmaktadır:
Bu taşları diken insanlar kimdi? Nerede yaşıyorlardı? Hangi inançlara sahiptiler? Ölülerini nereye gömüyorlardı?
Üstelik stellerin ortaya çıkarıldığı alanın çevresindeki arkeolojik araştırmaların tamamlanmamış olması, sorularımızı daha da önemli kılmaktadır.
Pagan: Bir yer adı mı, unutulmuş bir inanç merkezi mi?
Araştırmamızın en dikkat çekici duraklarından biri Pagan'dır.
Pagan adının Hakkâri'nin tarihsel coğrafyasında karşımıza çıkması, üzerinde durulması gereken önemli bir konudur.
Özellikle Pagan adıyla anılan yerleşim ve çevresindeki kaya resimleri, buranın geçmişine ilişkin yeni sorular doğurmaktadır.
Ancak burada bilimsel bir ayrım yapmak zorundayız.
Pagan sözcüğünün farklı dillerde ve tarihsel dönemlerde inanç sistemleriyle ilişkili anlamları vardır. Fakat bir yerleşimin Pagan adını taşıması, orada mutlaka pagan bir uygarlığın yaşadığını kanıtlamaz.
Yer adının kökeni, eski telaffuzları, yerel ağızlarda kullanımı ve tarihî belgelerdeki karşılıkları araştırılmalıdır.
Bununla birlikte Pagan çevresindeki kaya resimleri ve bölgenin tarih öncesi kültürel dokusu, buranın arkeolojik açıdan incelenmesini gerekli kılmaktadır.
Burada sormamız gereken soru şudur:
Pagan adı, daha eski bir inanç geleneğinin, kutsal alanın veya unutulmuş bir yerleşimin hafızasını taşıyor olabilir mi?
Bu ihtimal araştırılmaya değerdir.
Şamanıs köyü ve kayaların sessiz tanıklığı
Araştırmanın diğer önemli başlıklarından biri Şamanıs olarak anılan köydür.
Şamanıs adı ve çevresindeki kaya resimleri, Hakkâri'nin eski inanç coğrafyasını anlamak bakımından incelenmeye değerdir.
Ancak Şamanıs adının şamanizmle doğrudan bağlantılı olduğunu bugün için söyleyemeyiz. Bunun için öncelikle yer adının dilsel kökeni, tarihî kayıtları ve yöredeki eski anlatımları araştırılmalıdır.
Köyün çevresindeki kaya resimleri, eski yapı kalıntıları, mezarlıklar, taş işçiliği ve olası kutsal mekânlar birlikte değerlendirilmelidir.
Özellikle şu soruların cevaplanması gerekir:
Köy çevresinde tarih öncesine veya eski çağlara ait mimari kalıntılar var mı?
Kaya resimleri hangi dönemlere ait?
Resimlerde tekrar eden semboller ve insan figürleri hangi anlam dünyasına işaret ediyor?
Yakın çevrede eski mezarlıklar veya ritüel alanları bulunuyor mu?
Pagan ve Şamanıs arasında kültürel veya coğrafi bir bağlantı kurulabilir mi?
Bunlar cevaplanmadan Şamanıs'ı bir şamanizm merkezi olarak tanımlamak doğru değildir. Ancak araştırmanın dışında bırakmak da doğru değildir.
Geverok, Tırşin ve Hakkâri'nin açık hava arşivi
Hakkâri'nin tarih öncesi geçmişine ilişkin en önemli verilerden biri kaya resimleridir.
1956 yılında Muvaffak Uyanık ve Wilhelm Freh'in Geverok Vadisi'nde yaptığı çalışmalar, bölgenin kaya sanatı bakımından bilim dünyasına tanıtılmasını sağlamıştır.
Sonraki araştırmalarda Geverok'ta çok sayıda insan ve hayvan figürü belgelenmiştir.
Dağ keçileri, geyikler, yılanlar, av sahneleri, silahlı insan figürleri ve geometrik işaretler bu resimlerin öne çıkan unsurlarıdır.
Tırşin Yaylası ve çevresindeki petroglifler de aynı dağlık coğrafyanın tarih öncesi kültürel mirası bakımından önem taşımaktadır.
Hale Tümer'in 2018 yılında yayımlanan Doğu Toros Petroglifleri araştırması, Tırşin ve Baltutan çevresindeki kaya resimlerini incelemiştir.
2026 yılında Vedat Timur'un yayımlanan Geverok ve Taşbaşı/İde araştırması da bu coğrafyanın Anadolu ile Zagroslar arasındaki tarih öncesi insan hareketliliği açısından önemine dikkat çekmektedir.
Bu çalışmalar, Hakkâri'nin yalnızca bir geçiş güzergâhı olmadığını, tarih öncesi insan faaliyetlerinin izlerini taşıyan geniş bir kültürel alan olduğunu göstermektedir.
Burada kaya resimlerini tek tek değerlendirmek yeterli değildir. Resimlerin bulunduğu alanlar, su kaynakları, geçitler, yaylalar, mağaralar ve olası eski yerleşim noktaları birlikte incelenmelidir.
Çünkü bir kaya resmi yalnızca bir figür değildir. Onu yapan insanın yaşadığı coğrafyanın, ekonomik faaliyetlerinin ve zihinsel dünyasının da bir parçasıdır.
Göbeklitepe ile Hakkâri arasında nasıl bir ilişki kurulabilir?
Göbeklitepe, insanlık tarihinin en önemli arkeolojik alanlarından biridir.
MÖ 9600-8200 yılları arasına tarihlenen bu merkezde avcı-toplayıcı toplulukların inşa ettiği anıtsal yapılar, T biçimli taş sütunlar ve hayvan kabartmaları bulunmaktadır.
Bu yapılar, Neolitik dönemde insan topluluklarının örgütlenmesi, ortak ritüelleri ve sembolik dünyaları hakkında önemli bilgiler sunmaktadır.
Hakkâri'nin kaya resimleri ve taş anıtları da insanın doğayla, hayvanlarla, ölümle ve inançla kurduğu ilişkinin izlerini taşımaktadır.
Burada bir benzerlik aramak mümkündür. Ancak Göbeklitepe ile Hakkâri stellerinin aynı topluluk tarafından yapıldığını veya doğrudan akraba olduklarını söylemek için elimizde kanıt yoktur. Üstelik aralarında binlerce yıllık zaman farkı bulunmaktadır.
Buna rağmen şu soruyu sormak gerekir:
Anadolu'nun güneydoğusundan Zagroslara, oradan Hakkâri dağlarına uzanan coğrafyada insan topluluklarının ortak semboller, ritüeller ve taş işçiliği gelenekleri geliştirmiş olması mümkün müdür?
Bu soru, karşılaştırmalı arkeoloji ve antropoloji araştırmalarının konusu olabilir.
Göbeklitepe'yi Hakkâri'nin tarihini açıklamak için bir şablon olarak değil, insanlığın erken dönem inanç ve anıt kültürünü anlamak için bir karşılaştırma noktası olarak değerlendirmeliyiz.
Hurri ve Mittani izleri: Hakkâri'nin daha geniş tarihsel çevresi
Hakkâri'nin tarihsel geçmişini araştırırken Hurri ve Mittani kültürlerini de göz ardı edemeyiz.
Hurriler, MÖ III. binyıldan itibaren Kuzey Mezopotamya ve Doğu Anadolu'nun tarihsel kaynaklarında karşımıza çıkan topluluklardır.
Mittani ise özellikle MÖ II. binyılda Kuzey Mezopotamya ve çevresinde etkili olmuş önemli bir siyasi oluşumdur.
Hurrice ile Urartuca arasındaki dilsel yakınlık, bölgenin eski tarihine ilişkin önemli araştırma başlıklarından biridir.
Hakkâri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün tarih öncesi Hakkâri hakkındaki açıklamasında da bölgede Hurri kökenli toplulukların varlığına değinilmektedir.
Ancak burada da dikkatli olmalıyız.
Hurrilerin ve Mittanilerin geniş bölgesel tarih içindeki varlığı, Hakkâri'deki 13 stelin veya Pagan çevresindeki kaya resimlerinin doğrudan onlara ait olduğunu kanıtlamaz.
Böyle bir ilişkiyi kurabilmek için seramik, mimari, mezar gelenekleri, yazılı belgeler ve tarihlendirilmiş arkeolojik bulgulara ihtiyaç vardır.
Yine de Hakkâri'nin Zagroslar, Van Havzası ve Kuzey Mezopotamya arasında bulunması, bu tarihsel bağlantıların araştırılmasını son derece önemli kılmaktadır.
Kayıp kentler nerede?
Araştırmamızın en önemli sorusu belki de budur.
Hakkâri'de binlerce yıl öncesine ait kaya resimleri bulunuyor. 13 stel bulunuyor. Eski mezar odaları bulunuyor. Bölgenin farklı noktalarında tarih öncesi insan faaliyetlerine ilişkin izler tespit ediliyor.
Fakat bu insanların yerleşim düzeni hakkında bilgilerimiz hâlâ sınırlı.
Kaya resimlerinin bulunduğu yüksek yaylalarda yaşayan insanlar nerede barınıyordu?
Kışın hangi vadilere iniyorlardı?
Hayvanlarını nerelerde otlatıyorlardı?
Ölülerini hangi mezarlıklara gömüyorlardı?
Kutsal kabul ettikleri alanlar nerelerdeydi?
Bu soruların cevapları bulunmadan Hakkâri'nin tarih öncesi geçmişini bütünlüklü biçimde anlamamız mümkün değildir.
Hakkâri'de bugüne kadar ortaya çıkarılan buluntuların önemli bir bölümü, sistematik arkeolojik kazılarla değil, sınırlı araştırmalar ve tesadüfi keşiflerle gündeme gelmiştir.
Nitekim Hakkâri stelleri de kent merkezinde yapılan çalışmalar sırasında ortaya çıkmıştır.
Bu durum, bölgede henüz keşfedilmemiş veya yeterince incelenmemiş arkeolojik alanların bulunabileceğini düşündürmektedir.
Belki de aradığımız kentler, bugünkü yerleşimlerin altında, eski yayla yollarının çevresinde veya ulaşılması güç vadilerin içinde saklıdır.
Bunu ancak bilimsel yüzey araştırmaları ve kazılar gösterebilir.
Bu tarih kimin?
Hakkâri'nin tarih öncesi mirası konusunda üzerinde durmamız gereken bir başka mesele de tarihsel bulguların günümüz siyasi ve milliyetçi tartışmalarının malzemesi hâline getirilmesidir.
Bir taşın üzerinde insan figürü bulunması, o taşın bugünkü bir milletin mülkü olduğu anlamına gelmez.
Bir kaya resminin üzerinde belirli bir hayvanın veya sembolün bulunması, onu tek başına belirli bir etnik kimliğe bağlamaya yetmez.
Aynı şekilde bir uygarlığın yaşadığı coğrafyayı bugünkü siyasi sınırlar ve kimlikler üzerinden açıklamak da bilimsel bir yaklaşım değildir.
Hakkâri; Zagrosların, Doğu Anadolu'nun ve Kuzey Mezopotamya'nın tarihsel etkileşim alanlarından biridir.
Bu coğrafyada farklı topluluklar yaşamış, birbirlerinden etkilenmiş, yer değiştirmiş ve kültürel izler bırakmıştır.
Hurrilerden Urartulara, Medlerden Perslere, daha sonraki dönemlerde Ermeni, Süryani, Keldani ve Kürt topluluklarına kadar uzanan tarihsel katmanlar, bu bölgenin çok kültürlü hafızasının parçalarıdır.
Bu mirasın araştırılması, herhangi bir topluluğun geçmişini küçültmek veya başka bir topluluğun tarihini sahiplenmek için yapılmamalıdır.
Hakkâri'nin taşları bir milliyetçi projenin tapusu değildir. İnsanlığın ortak hafızasının parçalarıdır.
Sonuç: Taşlar bulundu, peki kentler nerede?
Hakkâri'nin kayıp Pagan uygarlığı üzerine yürüttüğümüz bu araştırma, henüz tamamlanmış bir arkeolojik keşfin ilanı değildir. Bir tarihsel ihtimalin, bir coğrafyanın unutulmuş geçmişinin ve cevap bekleyen soruların araştırılmasıdır.
Pagan adı, Şamanıs köyü, Geverok ve Tırşin kaya resimleri, Taşbaşı petroglifleri ve Hakkâri'nin 13 steli birlikte değerlendirildiğinde, bu dağlık coğrafyanın binlerce yıl boyunca farklı insan topluluklarına ev sahipliği yaptığı anlaşılmaktadır.
Fakat bu toplulukların inanç sistemlerini, siyasi örgütlenmelerini, dillerini ve yerleşim biçimlerini henüz bütün ayrıntılarıyla bilmiyoruz.
Belki Pagan adı eski bir inanç geleneğinin izini taşıyor. Belki Şamanıs çevresindeki araştırmalar, bugün bilmediğimiz başka kültürel katmanları ortaya çıkaracak. Belki de Hakkâri'nin dağlarında henüz keşfedilmemiş yerleşimler, mezarlıklar ve kutsal alanlar bulunmaktadır.
Bunların hiçbiri bugün için kesinleşmiş değildir. Fakat araştırılmaya değer sorulardır.
Bu nedenle Hakkâri'de yapılması gereken çalışma, birkaç taşın veya kaya resminin tanıtılmasıyla sınırlı kalmamalıdır.
Bütün bölgeyi kapsayan, disiplinler arası, uzun soluklu bir arkeolojik araştırma programına ihtiyaç vardır.
Kaya resimleri, yer adları, eski mezarlıklar, mimari kalıntılar, sözlü tarih ve bölgesel arşivler birlikte değerlendirilmelidir.
Çünkü Hakkâri'nin geçmişi yalnızca yazılı tarihle başlamamaktadır.
Yazının henüz bulunmadığı dönemlerde de bu dağlarda insanlar yaşıyor, avlanıyor, hayvan besliyor, taşlara resimler işliyor ve kendi dünyalarını gelecek kuşaklara bırakıyordu.
Biz bugün o taşlara bakıyoruz. Fakat onların anlattığı hayatın tamamını henüz bilmiyoruz.
13 stel bulundu. Binlerce kaya resmi belgelendi. Peki o taşları diken, o resimleri yapan insanlar nerede yaşadı? Kentleri, inanç merkezleri, mezarlıkları ve yaşam alanları nerede?
Belki de Hakkâri'nin en büyük tarihsel sırrı budur.
Taşlar konuşuyor. Bizim görevimiz onların dilini bilimle çözmek.
Bilgi ve fotoğraflarıyla araştırmaya katkı sunan Hacı Tansu'ya minnetle.
