Şeyh Muhammed Barzani’nin en küçük oğlu olan Mele Mustafa Barzani, çocuk yaşlarda siyasi ve askeri gelişmelerin içinde yer aldı. Osmanlı İmparatorluğu döneminde ailesiyle birlikte Hamidiye Alayları tarafından alıkonularak yaklaşık 9 ay Diyarbakır zindanlarında tutuldu.
Henüz genç yaşlarda Kürt hareketi içinde yer almaya başlayan Barzani, 16 yaşında Şeyh Mahmud Berzenci öncülüğünde 1919’da başlatılan isyana katıldı ve bu süreçte Peşmerge komutanı olarak görev aldı. Ağabeyi Şeyh Abdulselam Barzani’nin 1914 yılında Osmanlı yönetimi tarafından Musul’da idam edilmesi, Barzani ailesinin mücadelesinde önemli dönüm noktalarından biri oldu.
1931–1932 yılları arasında İngilizlere karşı Şeyh Ahmed Barzani’nin başlattığı direnişte Mergesor ve Şerwan cephelerinde komutanlık yapan Barzani, bu dönemde İngilizlerin yoğun hava bombardımanı sonucu direnişin kırılmasının ardından Basra ve Süleymaniye’ye sürgün edildi.
Yaklaşık 10 yıl süren sürgün hayatının ardından 1943 yılında Süleymaniye’den firar ederek İran’a geçen Barzani, Doğu Kürdistan’da gelişen siyasi hareketlerle ilişki kurdu. 1946 yılında Mahabad merkezli ilan edilen Kürdistan Cumhuriyeti’nin kuruluşunda yer aldı ve burada tümgeneral rütbesiyle başkomutanlık görevini üstlendi.
Aynı yıl, 16 Ağustos 1946’da Kürdistan Demokrat Partisi’ni (PDK) kuran Barzani, Kürt siyasetinin önemli liderlerinden biri olarak öne çıktı. Ancak Sovyet ordusunun İran’dan çekilmesinin ardından İran güçlerinin saldırılarıyla Mahabad Kürdistan Cumhuriyeti kısa süre içinde dağıldı.
Cumhuriyetin yıkılmasının ardından 1947 yılında yaklaşık 500 Peşmerge ile birlikte Sovyetler Birliği’ne geçen Barzani, burada bir süre eğitim aldı. 1958 yılında Irak’ta Abdülkerim Kasım’ın gerçekleştirdiği darbenin ardından Güney Kürdistan’a dönerek yasal olarak tanınan Kürdistan Demokrat Partisi’nin başına geçti.
Irak yönetiminin Kürtlerin haklarına ilişkin talepleri karşılamaması üzerine Barzani, 11 Eylül 1961’de “Eylül Devrimi” olarak bilinen silahlı direnişi başlattı. Bu süreçte Musul ve Kerkük dahil birçok bölgede Kürt güçleri etkili oldu.
1966 yılında Irak yönetimiyle başlayan görüşmeler sonucunda 1970 yılında Irak hükümeti ile Kürtler arasında otonomi anlaşması imzalandı. Ancak Bağdat yönetiminin anlaşma hükümlerini uygulamaması üzerine 1974 yılında yeniden çatışmalar başladı.
1975 yılında İran ile Irak arasında imzalanan Cezayir Anlaşması’nın ardından İran’ın Kürt hareketine verdiği desteği çekmesiyle direniş zayıfladı ve Barzani’nin girişimleri sonuçsuz kaldı.
Sağlık sorunları yaşayan Barzani, tedavi için önce İran’a ardından 1976 yılında Amerika Birleşik Devletleri’ne gitti. Mele Mustafa Barzani, 1 Mart 1979’da Washington’daki Georgetown Hastanesi’nde yaşamını yitirdi.
Barzani’nin naaşı önce Doğu Kürdistan’ın Şino kentinde defnedildi. 1991 yılında Güney Kürdistan’daki ayaklanmanın ardından cenazesi Barzan’a getirildi.
Mele Mustafa Barzani, doğum yıl dönümünde Kürdistan Bölgesi başta olmak üzere birçok yerde düzenlenen etkinliklerle anılıyor.
